وقتی کودک یا حتی بزرگسال دچار عفونت‌های تکرارشونده ادراری، سوزش، اختلال تخلیه مثانه یا شک به برگشت ادرار می‌شود، این سوال مطرح می‌شود: مشکل از کجاست و چگونه می‌توان از آسیب کلیه پیشگیری کرد؟ سیستواورتروگرام یا (Voiding CystoUrethroGram) VCUG، یکی از آزمایش‌هایی است که دقیقاً برای پاسخ به همین پرسش طراحی شده است.

این روش به پزشک کمک می‌کند مسیر پر و خالی شدن مثانه را ببیند. همچنین شکل مثانه و مجرای ادرار را ارزیابی کند و اگر ادرار به‌جای خروج طبیعی، به سمت حالب‌ها و کلیه‌ها برمی‌گردد، آن را تشخیص دهد.

تصویربرداری VCUG چیست؟

VCUG یا سیستواورتروگرام روش تصویربرداری است که در آن مقدار مشخصی ماده حاجب از راه یک سوند باریک وارد مثانه می‌شود و سپس با کمک فلوروسکوپی، حرکت ماده حاجب هنگام پر شدن و تخلیه مثانه مشاهده می‌شود.

تفاوت مهم VCUG با یک رادیولوژی ساده این است که پزشک فقط یک تصویر ثابت نمی‌بیند، بلکه عملکرد مثانه و مجرای ادرار را در زمان واقعی دنبال می‌کند. به همین دلیل، این روش هم اطلاعات ساختاری و هم اطلاعات عملکردی فراهم می‌کند.

کاربردهای سیستواورتروگرام

مهم‌ترین کاربرد سیستواورتروگرام تشخیص رفلاکس وزیکویورترال است؛ حالتی که در آن ادرار از مثانه به حالب و گاهی به کلیه برمی‌گردد. این مسئله به‌ویژه در کودکان مبتلا به عفونت ادراری همراه با تب‌ یا عودکننده اهمیت دارد. زیرا رفلاکس درمان‌نشده می‌تواند خطر عفونت کلیه و آسیب کلیوی را افزایش دهد.

VCUG همچنین برای بررسی انسداد یا تنگی مجرای ادرار، دریچه خلفی پیشابراه در پسران و ناهنجاری‌های مادرزادی مثانه و مجرا کاربرد دارد.

مشکل تخلیه مثانه، بی‌اختیاری‌های خاص و گاهی ارزیابی پس از جراحی‌های دستگاه ادراری نیز از دیگر کاربردهای آن هستند.

انتخاب این روش باید براساس علائم، سابقه بیمار و نظر پزشک انجام شود، نه صرفاً نگرانی یا تکرار یک آزمایش قبلی.

آمادگی عمومی برای انجام سیستواورتروگرافی

آمادگی قبلی برای VCUG معمولاً ساده است. با این حال رعایت چند نکته کیفیت و ایمنی این نوع تشخیص را بالا می‌برد.

بیمار باید پزشک و مرکز تصویربرداری را از بارداری احتمالی، حساسیت به داروها یا ماده حاجب، سابقه عفونت ادراری فعال، بیماری‌های اخیر و داروهای مصرفی آگاه کند.

در برخی مراکز، بسته به سن بیمار و علت انجام آزمایش، ممکن است مصرف آنتی‌بیوتیک پیشگیرانه، آزمایش ادرار یا توصیه‌های خاص قبل از مراجعه مطرح شود.

بهتر است والدین با زبان ساده به کودک بگویند که قرار است چه اتفاقی بیفتد تا اضطراب او کمتر شود.

همراه داشتن لباس راحت، مدارک پزشکی قبلی، نتیجه سونوگرافی و شرح عفونت‌های گذشته نیز می‌تواند به تیم درمان کمک کند.

نحوه انجام تصویربرداری VCUG

در روز انجام سیستواورتروگرام، بیمار روی تخت رادیولوژی قرار می‌گیرد و ناحیه تناسلی با رعایت اصول استریل تمیز می‌شود.

سپس یک سوند ظریف از راه مجرای ادراری وارد مثانه می‌شود. این مرحله ممکن است کمی ناراحت‌کننده باشد، اما معمولاً کوتاه است.

بعد از آن ماده حاجب به‌آرامی وارد مثانه می‌شود و هم‌زمان تصاویر گرفته می‌شود.

زمانی که مثانه پر شد، از بیمار خواسته می‌شود ادرار کند تا پزشک خروج ماده حاجب از مثانه و عبور آن از مجرای ادرار را ببیند.

در کودکان، حضور والدین طبق سیاست مرکز می‌تواند آرامش‌بخش باشد، اما افراد باردار معمولاً نباید داخل اتاق تصویربرداری بمانند.

مدت کل فرایند اغلب کوتاه است و بخش اصلی آن در چند دقیقه انجام می‌شود.

مراقبت‌های بعد از سیستواورتروگرام

پس از پایان سیستواورتروگرام، بیشتر بیماران می‌توانند فعالیت عادی خود را ادامه دهند. نوشیدن مایعات، مگر اینکه پزشک محدود کرده باشد، به دفع بهتر ماده حاجب و کاهش سوزش کمک می‌کند.

سوزش خفیف هنگام ادرار یا کمی صورتی شدن ادرار در ساعات اول طبیعی و معمولاً گذراست.

اگر درد شدید، تب، لرز، بوی بد ادرار، خون واضح، ناتوانی در ادرار کردن یا بی‌حالی ایجاد شود، لازم است بیمار با پزشک تماس بگیرد؛ زیرا این علائم می‌تواند نشانه عفونت یا تحریک غیرمعمول باشد.

عوارض و خطرات VCUG

VCUG یک روش تشخیصی رایج و معمولاً ایمن است، اما مانند هر اقدام پزشکی بدون خطر نیست. مهم‌ترین عوارض شامل:

• ناراحتی هنگام گذاشتن سوند
• سوزش موقت
• مقدار کم خون در ادرار
• احتمال عفونت ادراری و
• تماس با دوز پایین اشعه ایکس

تیم تصویربرداری تلاش می‌کند دوز اشعه را تا حد لازم و کمینه نگه دارد، به‌خصوص در کودکان.

حساسیت به ماده حاجب در این روش کمتر از برخی بررسی‌های تزریقی مطرح است، اما باید هر نوع آلرژی قبلی گزارش شود.

در نهایت، تصمیم برای انجام سیستواورتروگرام یا VCUG زمانی ارزشمند است که نتیجه آن بتواند مسیر درمان، پیگیری و محافظت از کلیه‌ها را روشن‌تر کند و از درمان‌های غیرضروری یا تأخیر در تشخیص جلوگیری کند. بنابراین اگر پزشک این بررسی را پیشنهاد کرده است، بهتر است هدف آزمایش، مراحل آن و علائم هشدار بعد از انجام را بدانید و پرسش‌های خود را پیش از مراجعه مطرح کنید.