کمر درد از شایع‌ترین مشکلات اسکلتی‌عضلانی است و ممکن است از یک ناراحتی چندروزه تا دردی طولانی‌مدت و محدودکننده متغیر باشد. سازمان جهانی بهداشت آن را مهم‌ترین علت ناتوانی در جهان معرفی می‌کند و برآورد می‌کند صدها میلیون نفر با این مشکل زندگی می‌کنند.

شدت درد کمر همیشه نشان‌دهنده شدت آسیب نیست. بعضی افراد با وجود تغییرات واضح در تصویربرداری علائم کمی دارند و در برخی دیگر با وجود درد قابل‌ توجه، ضایعه مشخصی در تصویر دیده نمی‌شود.

شناخت علت کمردرد اهمیت زیادی دارد. زیرا درد ممکن است از عضلات و مفاصل ستون فقرات، فشار روی عصب، شکستگی مهره یا حتی بیماری اندامی مانند کلیه منشأ بگیرد.

کمر درد چیست؟

منظور از کمر درد معمولاً درد یا ناراحتی در ناحیه میان لبه پایینی دنده‌ها و بخش بالایی باسن است. گاهی درد فقط در همین محدوده باقی می‌ماند و گاهی به باسن یا یک یا هر دو پا انتشار پیدا می‌کند.

ستون فقرات کمری از مهره‌ها، دیسک‌ها، مفاصل، رباط‌ها، عضلات و ریشه‌های عصبی تشکیل شده است. بنابراین اختلال در هریک از این ساختارها می‌تواند درد ایجاد کند.

با این وجود، در حدود ۹۰ درصد موارد نمی‌توان یک بیماری یا آسیب ساختاری مشخص را مسئول درد دانست. سازمان جهانی بهداشت این حالت را کمردرد غیراختصاصی می‌نامد.

در موارد دیگر، علت مشخصی مانند فتق دیسک، شکستگی، التهاب یا بیماری یکی از اندام‌های داخلی وجود دارد.

اگر درد با بی‌حسی یا ضعف پا همراه شود، ممکن است ریشه عصبی نیز درگیر باشد. در چنین شرایطی، محل درد به‌تنهایی برای تشخیص کافی نیست و بررسی عصبی اهمیت بیشتری پیدا می‌کند.

۱۵ علت رایج کمر درد

در ادامه دلایل رایج کمردرد را بر اساس منابع علمی مختلف و مواردی مانند سبک زندگی، بیماری‌ها، عوامل محیطی و تغییرات ساختاری ستون فقرات معرفی می‌کنیم؛ در نظر بگیرید همه موارد زیر علت مستقیم نیستند. بعضی از آن‌ها مانند چاقی، کم‌تحرکی و فشار فیزیکی زیاد، احتمال ایجاد یا تداوم درد را افزایش می‌دهند.

1.    کشیدگی عضلات یا رباط‌ها

بلندکردن نادرست جسم سنگین، حرکت ناگهانی یا فعالیتی بیشتر از توان بدن می‌تواند باعث کشیدگی عضلات و رباط‌های کمر شود. این وضعیت از دلایل شایع درد حاد است.

2.    فشار جسمی تکراری

مشاغلی که با بلندکردن بار، خم‌شدن یا چرخش مکرر بدن همراه‌اند، بار بیشتری به عضلات و ستون فقرات وارد می‌کنند.

3.    کم‌تحرکی و ضعف عضلات

فعالیت بدنی پایین می‌تواند استقامت عضلات پشتیبان ستون فقرات را کاهش دهد. در نتیجه یکی از عوامل خطر کمر درد غیراختصاصی باشد.

4.    اضافه‌وزن و چاقی

وزن زیاد (BMI بالای 25) می‌تواند بار مکانیکی واردشده بر ستون فقرات را افزایش دهد.

5.    سیگار کشیدن!

استعمال دخانیات با افزایش احتمال مشکلات کمر ارتباط دارد. این عامل در کنار عواملی مانند کم‌تحرکی و چاقی، خطر درد مزمن را بیشتر می‌کند.

6.    فتق یا بیرون‌زدگی دیسک

ماده داخل دیسک می‌تواند برجسته یا پاره شود. این ماده در صورت فشار بر ریشه عصبی، علاوه‌بر کمردرد باعث درد تیرکشنده، گزگز یا ضعف پا می‌شود. البته هر بیرون‌زدگی دیسک الزاماً درد ایجاد نمی‌کند.

7.    سرخوردگی مهره کمر

در سرخوردگی مهره کمر، یک مهره نسبت به مهره زیرین به جلو جابه‌جا می‌شود. اگر این تغییر باعث فشار عصبی شود، فرد ممکن است درد کمر و علائم پا داشته باشد.

8.    تنگی کانال نخاعی

تنگی کانال نخاعی با کاهش فضای اطراف اعصاب می‌تواند باعث درد، بی‌حسی یا ضعف شود. این علائم در بعضی افراد هنگام راه‌رفتن یا ایستادن تشدید می‌شوند.

9.    آرتروز

آرتروز یا استئوآرتریت می‌تواند مفاصل کوچک ستون فقرات را درگیر کند و با درد و خشکی همراه باشد. تغییرات آرتروزی در برخی بیماران همچنین در ایجاد تنگی فضای اطراف اعصاب نقش دارند.

10.پوکی استخوان

کاهش استحکام استخوان خطر شکستگی فشاری مهره‌ها را افزایش می‌دهد. چنین شکستگی‌هایی می‌توانند باعث شروع ناگهانی درد، کاهش قد یا تغییر فرم ستون فقرات شوند.

11.کیفوز

افزایش بیش‌ از حد قوس رو به جلوی قسمت سینه‌ای ستون فقرات که به آن بیماری کیفوز می‌گویند، گاهی با درد و خستگی عضلات همراه است. شکستگی‌های فشاری ناشی از پوکی استخوان نیز می‌توانند در ایجاد یا تشدید این تغییر فرم نقش داشته باشند.

12.اسکولیوز

اسکولیوز (انحراف جانبی ستون فقرات) در برخی افراد، به‌ویژه در بزرگ‌سالی و همراه با تغییرات فرسایشی، می‌تواند با درد کمر ارتباط داشته باشد.

13.عوامل روانی و اجتماعی

استرس، اضطراب، اختلال خواب و ترس از حرکت لزوماً یک آسیب ساختاری ایجاد نمی‌کنند. اما می‌توانند شدت و تداوم درد را تحت‌تأثیر قرار دهند.

به همین دلیل درمان درد مزمن فقط به یافته‌های تصویربرداری محدود نمی‌شود.

14.التهاب یا عفونت

بعضی بیماری‌های التهابی ستون فقرات و به‌ندرت عفونت مهره یا دیسک می‌توانند باعث درد مداوم شوند.

وجود تب یا احساس ناخوشی عمومی در کنار درد اهمیت بیشتری دارد.

15.بیماری‌های کلیوی

سنگ کلیه یا بعضی مشکلات کلیوی می‌توانند دردی ایجاد کنند که در پهلو و پشت احساس می‌شود. آن هم بدون اینکه منشأ آن خود ستون فقرات باشد.

راه‌های تشخیص کمر درد

شرح‌حال و معاینه بالینی

پزشک ابتدا درباره محل درد، زمان شروع، عوامل تشدیدکننده، انتشار درد به پا و وجود بی‌حسی یا ضعف سوال می‌کند.

سپس حرکت کمر، راه رفتن، قدرت عضلات، حس و رفلکس‌های پا را بررسی می‌کند. در بسیاری از موارد ساده، همین اطلاعات برای شروع درمان کافی است و نیازی نیست بلافاصله تصویربرداری انجام شود.

تصویربرداری پزشکی

رادیوگرافی معمولی استخوان‌ها، شکستگی، راستای مهره‌ها و برخی تغییرات آرتروزی را نشان می‌دهد.

رادیوگرافی فول اسپاین بیشتر زمانی کاربرد دارد که پزشک بخواهد راستای کلی ستون فقرات و تغییر شکل‌هایی مانند اسکولیوز یا کیفوز را ارزیابی کند. به همین دلیل این نوع تصویربرداری آزمایش روتین همه افراد مبتلا به کمردرد نیست.

ام آر آی کمر برای مشاهده دیسک‌ها، ریشه‌های عصبی، رباط‌ها و دیگر بافت‌های نرم مناسب‌تر است و در مواردی مانند شک به فتق دیسک، تنگی کانال نخاعی یا فشار عصبی می‌تواند اطلاعات مهمی ارائه دهد.

نکته مهم این است که وجود درد شدید به‌تنهایی الزاماً به معنی نیاز به ام آر آی نیست. در کمر درد تازه‌شروع‌شده و بدون علائم هشداردهنده، بسیاری از راهنماهای پزشکی ابتدا درمان و پیگیری بالینی را مطرح می‌کنند.

سی تی اسکن نیز جزئیات خوبی از ساختمان استخوان فراهم می‌کند و در شرایط خاص، مانند بررسی شکستگی یا آناتومی پیچیده مهره‌ها، انتخاب مناسبی است.

نوار عصب و عضله و آزمایش‌های تکمیلی

نوار عصب و عضله یا EMG، فعالیت الکتریکی عضلات و عملکرد اعصاب را بررسی می‌کند. پزشک ممکن است در صورت وجود درد تیرکشنده، گزگز، بی‌حسی یا ضعف از این آزمایش کمک بگیرد تا مشخص شود آیا ریشه عصبی تحت فشار قرار گرفته است یا خیر.

این آزمایش برای همه مبتلایان به کمر درد لازم نیست.

آزمایش خون نیز معمولاً فقط زمانی درخواست می‌شود که پزشک به عفونت، التهاب یا بیماری سیستمیک مشکوک باشد.

آزمایش ادرار نیز ممکن است هنگام شک به سنگ یا بیماری کلیه کاربرد داشته باشد.

انواع کمردرد

یکی از راه‌های دسته‌بندی درد کمر، توجه به مدت آن است.

کمردرد حاد کمتر از 6 هفته، نوع تحت حاد بین 6 تا 12 هفته و نوع مزمن بیش از 12 هفته ادامه دارد.

بیشتر موارد حاد بهبود پیدا می‌کنند، اما در بعضی افراد درد طولانی می‌شود و بر فعالیت، خواب و کیفیت زندگی اثر می‌گذارد.

از نظر الگوی انتشار نیز درد می‌تواند موضعی باشد و فقط در کمر احساس شود. همچنین ممکن است حالت رادیکولار داشته باشد و در مسیر عصب به باسن و پا تیر بکشد. سیاتیک نمونه شناخته‌شده این الگو است.

نوع دیگری از درد کمر، درد ارجاعی است؛ یعنی منبع اصلی در عضو دیگری مانند کلیه قرار دارد اما شما آن را در پشت یا کمر احساس می‌کنید.

این تقسیم‌بندی به پزشک کمک می‌کند مشخص کند علت کمر درد بیشتر به ستون فقرات، اعصاب یا ساختارهای خارج از کمر مربوط است.

برای تشخیص و درمان درد کمر به کجا مراجعه کنیم؟

برای بیشتر موارد، می‌توانید ابتدا به پزشک عمومی مراجعه کنید. متخصص درد، ارتوپدی یا در صورت وجود علائم عصبی، متخصص مغز و اعصاب نیز مناسب هستند.

پزشک پس از معاینه تصمیم می‌گیرد آیا به تصویربرداری، فیزیوتراپی، دارو یا ارجاع به تخصص دیگری نیاز دارید یا خیر.

اگر درد کمر مزمن باشد یا به درمان‌های اولیه پاسخ کافی ندهد، ممکن است ارجاع به کلینیک درد ضروری باشد. در این مراکز، درمان می‌تواند ترکیبی از دارو، فیزیوتراپی، آموزش فعالیت، حمایت روان‌شناختی و در بیماران منتخب روش‌های مداخله‌ای باشد.

رادیولوژی مداخله ای نیز در بعضی بیماران نقش درمانی دارد. روش‌هایی مانند تزریق اپیدورال، بلوک مفاصل فاست یا برخی اقدامات کم‌تهاجمی با هدایت اشعه ایکس یا سونوگرافی انجام می‌شوند تا دارو یا ابزار دقیقاً به محل مورد نظر برسد.

این روش‌ها برای همه انواع کمر درد مناسب نیستند و انتخاب آن‌ها به تشخیص دقیق بستگی دارد.