علت درد مداوم کمر یا گردن، گزگز اندام‌ها و ضعف عضلانی همیشه با معاینه یا تصویربرداری‌های معمول مشخص نمی‌شود. گاهی نیز بیمار سابقه جراحی ستون فقرات دارد یا به‌دلیل وجود برخی تجهیزات پزشکی، محدودیت در انجام ام‌ آر‌ آی دارد. در چنین شرایطی، پزشک ممکن است برای مشاهده دقیق‌تر کانال نخاعی و مسیر عصب‌ها، سی تی میلوگرافی را درخواست کند.

در این متن از سایت مجتمع پزشکی صدر، مفهوم سی تی میلوگرافی، کاربردها، نحوه انجام، آمادگی قبلی و عوارض آن را بدون استفاده زیاد از اصطلاحات پیچیده بررسی می‌کنیم.

میلوگرافی چیست؟

میلوگرافی یک روش تصویربرداری برای مشاهده کانال نخاعی، نخاع و ریشه‌های عصبی است.

در این روش، رادیولوژیست با استفاده از یک سوزن باریک، ماده حاجب را وارد فضای حاوی مایع مغزی‌-نخاعی در اطراف نخاع و عصب‌ها می‌کند. این ماده باعث می‌شود ساختارهایی که در عکس ساده ستون فقرات به‌خوبی قابل مشاهده نیستند، واضح‌تر دیده شوند.

هنگام میلوگرافی، پزشک با استفاده از فلوروسکوپی، نوعی تصویربرداری زنده با اشعه ایکس، حرکت ماده حاجب را در کانال نخاعی دنبال می‌کند. به این ترتیب، پزشک می‌تواند شکل فضای اطراف نخاع و ریشه‌های عصبی را بررسی کند و محل‌هایی را که در آن‌ها فشار، تنگی یا انسداد وجود دارد، تشخیص دهد.

به تصاویر به‌دست‌آمده از این بررسی «میلوگرام» گفته می‌شود.

منظور از سی تی میلوگرافی چیست؟

در سی تی میلوگرافی، پس از تزریق ماده حاجب و ثبت تصاویر اولیه با فلوروسکوپی، از بخش موردنظر در ستون فقرات، سی‌ تی ‌اسکن گرفته می‌شود. ‌اسکن زمانی انجام می‌شود که ماده حاجب هنوز در کانال نخاعی حضور دارد.

ترکیب این دو مرحله، تصاویر مقطعی و دقیقی از کانال نخاعی، ریشه‌های عصبی، دیسک‌ها، استخوان‌ها و بافت‌های اطراف ایجاد می‌کند. اصطلاح سی تی مایلو نیز گاهی به‌صورت کوتاه برای همین بررسی به کار می‌رود.

کاربردهای سی تی میلوگرافی

• بررسی فتق دیسک و مشخص‌کردن اینکه آیا دیسک به ریشه عصب یا نخاع فشار وارد کرده است.
• ارزیابی تنگی کانال نخاعی و تعیین محل باریک‌شدگی کانال
• بررسی خارهای استخوانی، آرتروز مفاصل ستون فقرات و تغییرات ناشی از فرسودگی
• ارزیابی تومورهای مهره، نخاع، پرده‌های اطراف نخاع یا ریشه‌های عصبی
• بررسی عفونت یا التهاب بافت‌های اطراف نخاع و دیسک‌ها
• ارزیابی آسیب‌های ستون فقرات و صدمه به ریشه‌های عصبی
• بررسی درد، بی‌حسی یا ضعف جدید و ماندگار پس از جراحی ستون فقرات
• کمک به برنامه‌ریزی دقیق جراحی، به‌خصوص در بیمارانی که در ستون فقرات خود پیچ، میله یا صفحات فلزی دارند.

نحوه انجام سی تی میلوگرافی

ابتدا بیمار باید روی تخت فلوروسکوپی، معمولاً به پهلو یا روی شکم، قرار ‌گیرد.

پوست قسمت پایین کمر ضدعفونی می‌شود و پزشک برای کاهش درد، داروی بی‌حسی موضعی تزریق می‌کند. سپس سوزن باریکی با هدایت فلوروسکوپی وارد فضای حاوی مایع مغزی‌-نخاعی می‌شود.

این مرحله با کمک تصاویر لایو انجام می‌شود تا محل ورود سوزن به‌دقت مشخص باشد.

پس از اطمینان از قرارگرفتن سوزن در محل مناسب، ماده حاجب تزریق می‌شود. بیمار ممکن است هنگام ورود سوزن کمی فشار یا ناراحتی احساس کند. ورود ماده حاجب نیز گاهی با احساس گرما، طعم فلزی در دهان یا تهوع کوتاه‌مدت همراه است.

تخت در جهت‌های مختلف کمی حرکت داده می‌شود تا ماده حاجب به بخش موردنظر ستون فقرات برسد. در این مدت، بیمار باید بی‌حرکت بماند و وضعیت سر یا بدن خود را طبق دستور تغییر دهد.

پس از ثبت تصاویر فلوروسکوپی، سوزن خارج می‌شود و بیمار برای تهیه تصاویر تکمیلی روی تخت دستگاه سی‌ تی ‌اسکن قرار می‌گیرد.

بخش اولیه آزمایش معمولاً بین ۳۰ تا ۶۰ دقیقه زمان می‌برد و انجام Ct Scan ممکن است ۱۵ تا ۳۰ دقیقه دیگر به مدت بررسی اضافه کند.

آمادگی قبل از انجام سی تی میلوگرافی

• پیش از مراجعه، باید فهرست کامل داروهای نسخه‌ای، داروهای بدون نسخه، مکمل‌ها و بیماری‌های زمینه‌ای خود را در اختیار پزشک بگذارید.
• مصرف داروهای رقیق‌کننده خون، سابقه اختلال خون‌ریزی، تشنج، بیماری کلیه، عفونت فعال یا تب باید پیش از آزمایش اعلام شود.
• سابقه حساسیت به ماده حاجب، داروی بی‌حسی یا واکنش در تصویربرداری‌های قبلی نیز اهمیت دارد.
• زنانی که باردارند یا احتمال بارداری می‌دهند، باید موضوع را پیش از تعیین وقت اطلاع دهند.
• ممکن است مرکز از بیمار بخواهد چند ساعت پیش از آزمایش غذای جامد مصرف نکند. پوشیدن لباس راحت، کنارگذاشتن زیورآلات و همراه‌داشتن مدارک و تصاویر قبلی نیز به انجام بهتر فرایند کمک می‌کند.
• در صورت دریافت آرام‌بخش، لازم است فردی بیمار را تا منزل همراهی کند.

مراقبت‌های بعد از سی تی میلوگرافی

• پس از پایان تصویربرداری، بیمار مدتی در مرکز سی تی میلوگرافی تحت نظر می‌ماند تا وضعیت عمومی، فشار خون و محل ورود سوزن بررسی شود. مدت تحت نظر ماندن به شرایط بیمار و دستور مرکز بستگی دارد.
• برای ادامه همان روز، معمولاً استراحت توصیه می‌شود.
• فعالیت شدید، ورزش و بلندکردن اجسام سنگین نیز باید دست‌کم تا ۲۴ ساعت انجام نشوند.
• بیمار باید دستور مرکز درباره وضعیت خوابیدن یا بالا نگه داشتن سر را دقیق رعایت کند.
• نوشیدن مایعات، به‌جز در افرادی که محدودیت پزشکی دارند، به تامین آب بدن و دفع ماده حاجب کمک می‌کند.
• پس از دریافت آرام‌بخش نباید رانندگی کنید.

عوارض و خطرات سی تی میلوگرافی

طبق بررسی منابع علمی، می‌توانیم بگوییم سی تی مایلو نسبتاً ایمن است؛ اما به‌دلیل ورود سوزن به فضای اطراف نخاع، تزریق ماده کنتراست زا و همچنین استفاده از اشعه ایکس، احتمال بروز عوارضی وجود دارد.

یکی از عوارض شناخته‌شده، سردرد ناشی از سوراخ‌شدن پرده اطراف نخاع است. این سردرد اغلب با ایستادن تشدید و با درازکشیدن کمتر می‌شود. موارد خفیف معمولاً با استراحت و مصرف مایعات بهتر می‌شوند؛ اما سردرد شدید و پایدار ممکن است به درمان اختصاصی نیاز داشته باشد.

تهوع، استفراغ، احساس گرما، خارش یا بثورات پوستی ممکن است در واکنش به ماده حاجب ایجاد شوند.

واکنش شدید تنفسی یا قلبی نادر است.

خونریزی اطراف ریشه‌های عصبی، عفونت، التهاب پرده‌های نخاع، آسیب عصبی و تشنج نیز از عوارض نادر این آزمایش هستند.