انسفالوپاتی کبدی یا انسفالوپاتی پورتوسیستمیک یک اختلال عصبی متابولیک است که در نتیجه نارسایی کبدی ایجاد می‌شود و می‌تواند عملکرد مغز را به‌طور مستقیم مختل کند.

این وضعیت معمولاً در بیماران مبتلا به بیماری‌های مزمن کبدی یا نارسایی حاد کبد مشاهده می‌شود و طیفی از علائم از تغییرات رفتاری و مشکلات حافظه تا گیجی و اختلال در سطح هوشیاری را شامل می‌شود.

شناخت علل بروز، مکانیزم‌های ایجاد و راه‌های پیشگیری و درمان انسفالوپاتی کبدی برای مدیریت موثر بیماران بسیار حیاتی است.

انسفالوپاتی کبدی چیست؟

انسفالوپاتی کبدی یک اختلال جدی در عملکرد مغز است که به‌دلیل ناتوانی کبد در تصفیه سموم از خون ایجاد می‌شود.

در شرایط طبیعی، کبد مواد سمی، از جمله آمونیاک موجود در روده‌ها را از جریان خون حذف می‌کند؛ اما وقتی عملکرد کبد مختل شود، این سموم در خون باقی مانده و به مغز آسیب می‌رسانند.

این بیماری را جدی باید بگیرید. انسفالوپاتی کبدی نیازمند درمان فوری است، در غیر این صورت ممکن است باعث مرگ بیمار شود.

انواع انسفالوپاتی کبدی

انسفالوپاتی کبدی براساس علت ایجاد آن، به 3 نوع اصلی تقسیم می‌شود:

1. نوع A: ناشی از نارسایی حاد کبد است که در اثر آسیب شدید و ناگهانی کبد ایجاد می‌شود. عوامل شایع شامل عفونت‌های ویروسی، بیماری‌های خودایمنی کبد و مسمومیت با استامینوفن هستند. این نوع، معمولاً به‌سرعت پیشرفت می‌کند و ممکن است نیاز به پیوند کبد داشته باشد.

2. نوع B: ناشی از شانت پورتوسیستمیک است. یعنی جریان خون از مسیر طبیعی خود در کبد عبور نمی‌کند و مستقیماً وارد گردش خون سیستمیک می‌شود. در این حالت، سموم در کبد تصفیه نمی‌شود و وارد مغز می‌شوند. انسفالوپاتی پورتوسیستمیک ممکن است خود‌به‌خود یا توسط اقدامات پزشکی ایجاد شود.

3. نوع C: ناشی از نارسایی مزمن کبد است و معمولاً در بیماران مبتلا به آسیب مزمن و سیروز کبدی دیده می‌شود. اسکار گسترده کبد و فشار خون پورتال ممکن است باعث ایجاد شانت پورتوسیستمیک ثانویه شده و انسفالوپاتی پورتوسیستمیک ثانویه را ایجاد کند.

دلایل بروز انسفالوپاتی کبدی

معمولاً زمانی انسفالوپاتی کبدی رخ می‌دهد که کبد نتواند سموم خون به‌ویژه آمونیاک را فیلتر کند.

همان‌طور که بالا بررسی کردیم، این مشکل ممکن است ناشی از نارسایی حاد یا مزمن کبد، شانت پورتوسیستمیک و دلایل دیگری مانند مصرف الکل، عفونت‌ها، خونریزی گوارشی، اختلالات الکترولیتی، داروهای خاص، یبوست یا کم‌آبی باشد و تجمع سموم در مغز را افزایش دهد.

نشانه‌ها و علائم انسفالوپاتی کبدی

انسفالوپاتی کبد می‌تواند طیفی وسیع از علائم را در رفتار، شخصیت و عملکرد ذهنی فرد ایجاد کند و شدت آن از خفیف تا شدید متفاوت است.

در مراحل ابتدایی، تغییرات جزئی در حافظه، تمرکز و واکنش‌ها مشاهده می‌شود.

با پیشرفت بیماری، سردرگمی، تغییرات شخصیتی، خواب‌آلودگی، اختلال در هماهنگی حرکتی و گفتار رخ می‌دهد. در مراحل شدید، فرد ممکن است توانایی مراقبت از خود را از دست بدهد، دچار حرکات غیرارادی یا لرزش شود و نهایتاً به کما برود.

علائم ممکن است ناگهانی یا تدریجی، مداوم یا متناوب باشند و تشخیص زودهنگام برای پیشگیری از آسیب مغزی حیاتی است.

تشخیص انسفالوپاتی کبدی

تشخیص انسفالوپاتی کبدی فرآیندی پیچیده است که نیازمند بررسی دقیق وضعیت کبد و تأثیر آن بر عملکرد مغز است. در ادامه روش‌های تشخیصی را که معمولاً با هم انجام می‌شوند، خواهید گفت.

ارزیابی بالینی و شناختی

پزشک علائم شناختی، رفتاری و هماهنگی حرکتی بیمار را بررسی می‌کند. آزمایش‌های ساده شناختی شامل ارزیابی حافظه، زمان واکنش، حل مسئله و هماهنگی است.

از جمله آزمون‌های رایج می‌توان به آزمون Trail، نام‌گذاری حیوانات و تست Critical Flicker اشاره کرد که تغییرات جزئی عملکرد مغز را مشخص می‌کنند.

همچنین معاینه فیزیکی شامل بررسی یرقان، تجمع مایع در شکم و لرزش دست‌ها (asterixis) است.

آزمایش‌های خون

آزمایش‌های خون برای بررسی عملکرد کبد، سطح و تعادل الکترولیت‌ها انجام می‌شود. همچنین کارکرد کلیه و شاخص‌های دیگر سلامت عمومی برای تشخیص علل ثانویه اختلالات مغزی، بررسی می‌شوند.

تصویربرداری پزشکی و EEG

سی تی اسکن مغز و ام آر آی مغز برای بررسی تغییرات ساختاری و EEG یا همان نوار مغز برای اندازه‌گیری فعالیت الکتریکی مغز استفاده می‌شود تا اختلالات عصبی ناشی از انسفالوپاتی مشخص گردد.

انسفالوپاتی کبدی درمان دارد؟

معمولاً برای درمان انسفالوپاتی کبدی یک یا چند تا از روش‌های زیر توسط پزشک متخصص و براساس شرایط بیمار انجام می‌شوند:

مدیریت عوامل محرک

اولین قدم در درمان انسفالوپاتی کبدی، شناسایی و مدیریت مشکلات اورژانسی است. این موارد شامل عفونت‌ها، خونریزی، اختلالات الکترولیتی یا مصرف داروهای خاص می‌شوند.

کنترل این عوامل می‌تواند شدت علائم را کاهش دهد و از پیشرفت سریع بیماری جلوگیری کند.

درمان علت زمینه‌ای

درمان بیماری‌های زمینه‌ای کبدی، مانند نارسایی حاد یا مزمن، سیروز و شنت پورتوسیستمیک، بخش مهمی از مدیریت است.

در موارد حاد، بیمار در فهرست پیوند کبد قرار می‌گیرد.

برای شانت‌ها، روش‌های رادیولوژی مداخله‌ای جهت اصلاح جریان خون به کار می‌رود.

کاهش سموم خون

هدف درمان، کاهش سطح سموم در خون است که عمدتاً از روده منشا می‌گیرند. ترکیبی از آنتی‌بیوتیک‌ها و ملین‌های اسموتیک برای کاهش جذب سموم و تسریع عبور مواد دفعی از روده استفاده می‌شود.

داروها و مکمل‌ها

داروهایی مانند لاکتولوز، ریفاکسیمین و L-ornithine L-aspartate سطح  خون را کاهش می‌دهند. مکمل‌های آمینو اسید شاخه‌دار، پروبیوتیک‌ها و روی ممکن است به پاک‌سازی سموم و بهبود عملکرد عضلات کمک کنند.

مصرف و دوز مناسب این داروها بسته به نظر پزشک متخصص دارد.  

روش‌های جراحی و پیشرفته

در موارد شدید، اعمال جراحی یا روش‌های مداخله‌ای مانند TIPS و پیوند کبد ممکن است ضروری باشد.

همچنین، شست‌وشوی روده یا همودیالیز در شرایط اورژانسی برای حذف سریع سموم استفاده می‌شود.