برخلاف تصور عموم، دمانس یا زوال عقل نام یک بیماری خاص نیست؛ بلکه اصطلاحی برای مجموعه‌ای از اختلالات شناختی است که حافظه، تفکر، قضاوت، زبان، رفتار و توانایی انجام فعالیت‌های روزانه را تحت تاثیر قرار می‌دهند.

بیماری آلزایمر شایع‌ترین علت دمانس است، اما سکته‌های مغزی، دمانس عروقی، دمانس اجسام لویی، اختلالات فرونتوتمپورال و برخی بیماری‌های قابل درمان نیز می‌توانند نشانه‌هایی شبیه آن ایجاد کنند. فراموشی به‌تنهایی برای تشخیص کافی نیست؛ زیرا افسردگی، اضطراب، کمبود ویتامین B12 و برخی عوامل دیگر نیز ممکن است عملکرد حافظه را کاهش دهند.

به همین دلیل، تشخیص دمانس باید با ارزیابی دقیق پزشکی انجام شود تا علت اصلی مشخص و درمان مناسب هرچه زودتر آغاز شود.

علائم دمانس چیست؟

علائم دمانس بسته به علت بیماری، ناحیه درگیر مغز و مرحله پیشرفت آن متفاوت است.

این نشانه‌ها ممکن است به‌تدریج آغاز شوند و با گذشت زمان بر حافظه، تفکر، رفتار و توانایی انجام فعالیت‌های روزمره تاثیر منفی بگذارند.

اختلال حافظه و توانایی‌های شناختی

یکی از نخستین علائم زوال عقل معمولاً فراموش‌کردن اطلاعات تازه، قرارها و نام‌ها یا تکرار مداوم یک سوال است. فرد ممکن است در پیدا کردن واژه مناسب، دنبال‌کردن گفت‌وگو، برنامه‌ریزی، محاسبه، مدیریت پول یا انجام کارهای آشنا مشکل پیدا کند.

تغییرات روانی و رفتاری

بی‌علاقگی، تحریک‌پذیری، اضطراب، افسردگی، بدبینی، کناره‌گیری اجتماعی، تغییر شخصیت و بروز رفتارهای نامتناسب ممکن است بخشی از علائم دمانس باشند.

تفاوت علائم در انواع دمانس

نوع و ترتیب ظاهرشدن علائم زوال عقل در انواع مختلف بیماری یکسان نیست.

در دمانس اجسام لویی، توهمات بینایی، نوسان سطح هوشیاری و علائم حرکتی شبیه بیماری پارکینسون شایع‌ترند.

در دمانس پیشانی گیجگاهی نیز تغییر رفتار، اختلال در قضاوت اجتماعی و مشکلات زبانی ممکن است پیش از اختلال حافظه ظاهر شوند.

چه زمانی باید به پزشک مراجعه کرد؟

وجود یکی از این نشانه‌ها الزاماً به معنای ابتلا به دمانس نیست؛ زیرا برخی بیماری‌ها، داروها یا اختلالات روانی نیز می‌توانند علائم مشابهی ایجاد کنند.

بنابرین، اگر تغییرات به‌تدریج شدت پیدا کنند، اطرافیان نیز متوجه آن‌ها شوند یا فعالیت‌های روزمره فرد مختل شود، مراجعه به پزشک برای تشخیص دمانس نباید به تعویق بیفتد.

مراحل پیشرفت زوال عقل

روند بیماری در همه افراد یکسان نیست و سرعت پیشرفت هم به نوع دمانس، سن، بیماری‌های همراه و وضعیت عمومی بستگی دارد.

با این حال، می‌توان آن را به‌صورت کاربردی در سه یا بنابر سایت The Alzheimer’s Association در چهار مرحله توضیح داد. البته سطح نخست، یعنی اختلال شناختی خفیف، خود دمانس محسوب نمی‌شود و همه افراد مبتلا به آن نیز به دمانس دچار نخواهند شد.

1.    تغییرات بسیار خفیف یا اختلال شناختی خفیف

فرد هنوز مستقل است، اما فراموشی، کاهش تمرکز یا کندی در یافتن واژه‌ها را احساس می‌کند.

اختلال شناختی خفیف همیشه به دمانس تبدیل نمی‌شود، ولی نیازمند پیگیری برای تشخیص دمانس است.

2.    دمانس خفیف

مشکلات حافظه و برنامه‌ریزی آشکارتر می‌شوند. فرد ممکن است صورت‌حساب‌ها را اشتباه پرداخت کند، وسایل را در جای نامناسب بگذارد یا در محیط ناآشنا سردرگم شود. اما هنوز بسیاری از کارهای شخصی را انجام می‌دهد.

3.    دمانس متوسط

نیاز به کمک بیشتر می‌شود. فراموشی گذشته و حال، اختلال خواب، تغییرات رفتاری، سرگردانی، مشکل در لباس پوشیدن و مصرف صحیح داروها ممکن است رخ دهد.

در این مرحله مراقبت منظم و ایمن‌سازی محیط اهمیت زیادی دارد.

4.    دمانس شدید

ارتباط کلامی، حرکت، بلع و مراقبت از خود به‌شدت مختل می‌شود. فرد ممکن است نزدیکان را نشناسد و برای غذا خوردن، حمام، لباس پوشیدن و جابه‌جایی به کمک کامل نیاز داشته باشد.

روش‌های تشخیص دمانس

هیچ آزمایش منفردی به‌تنهایی تشخیص دمانس را قطعی نمی‌کند. به شکل کلی مجموعه‌ای از موارد زیر برای تشخیص توسط پزشک کاربرد دارد.

شرح حال

پزشک ابتدا شرح حال پزشکی، زمان شروع نشانه‌ها، داروهای مصرفی، سابقه خانوادگی و تاثیر مشکلات شناختی بر زندگی روزانه را بررسی می‌کند.

حضور یکی از اعضای خانواده که تغییرات را از نزدیک دیده است، می‌تواند اطلاعات ارزشمندی فراهم کند.

آزمون شناختی و معاینه عصبی

آزمون‌های شناختی برای ارزیابی حافظه، توجه، جهت‌یابی، زبان، استدلال، حل مسئله و توانایی برنامه‌ریزی انجام می‌شوند.

معاینه عصبی نیز قدرت عضلات، تعادل، راه رفتن، هماهنگی، رفلکس‌ها، حس و حرکات چشم را بررسی می‌کند. این معاینات پایه تشخیص دمانس هستند.

آزمایشات پزشکی

آزمایش خون می‌تواند برخی علل با علائم مشابه، مانند کم‌کاری تیروئید، کمبود ویتامین B12، اختلالات قند و الکترولیت‌ها یا مشکلات کبد و کلیه را آشکار کند.

گاهی ارزیابی روانپزشکی برای تشخیص و تمایز افسردگی، اضطراب یا سایر اختلالات خلقی با زوال عقل لازم است.

در برخی بیماران، آزمایش مایع مغزی نخاعی یا آزمایش نشانگرهای زیستی به تشخیص زوال عقل کمک می‌کند.

نتیجه همه این بررسی‌ها باید در کنار یکدیگر تفسیر شود. زیرا سن، سطح تحصیلات، وضعیت شنوایی و بینایی، زبان و بیماری‌های همراه می‌توانند بر عملکرد آزمون‌ها اثر بگذارند.

نقش تصویربرداری عصبی یا Neuroimaging  در تشخیص دمانس

تصویربرداری عصبی برای تشخیص زوال عقل جایگزین ارزیابی بالینی نیست؛ زیرا تشخیص دمانس همچنان عمدتاً بر شرح‌حال، معاینه و معیارهای بالینی استوار است.

با این وجود، ام آر آی مغز نقش مهمی در جداسازی سندرم‌های مختلف دمانس و کنار گذاشتن بیماری‌های زمینه‌ای، از جمله تومورهای مغزی و خونریزی ساب دورال دارد. این روش همچنین می‌تواند الگوهای تحلیل‌رفتگی مغز و نشانه‌های بیماری عروقی، مانند تغییرات ماده سفید، لاکون‌ها و میکروبلیدها را نشان دهد.

پت اسکن اطلاعاتی درباره فرایندهای عملکردی و مولکولی مغز فراهم می‌کند.

FDG-PET با اندازه‌گیری متابولیسم گلوکز مغز می‌تواند به تشخیص زودهنگام برخی بیماری‌های دمانس از جمله آلزایمر، اختلالات فرونتوتمپورال و بیماری‌های اجسام لویی کمک کند.  ردیاب‌های PET، همچنین برای بررسی فرایندهایی مانند تجمع آمیلوئید، پروتئین‌های تاو، التهاب عصبی و تغییرات سامانه‌های انتقال‌دهنده عصبی مطالعه شده‌اند.

یافته‌های تصویربرداری باید همراه با علائم بالینی و سایر نتایج تشخیصی تفسیر شوند. زیرا رسوب آمیلوئید ممکن است در برخی افراد فاقد اختلال شناختی آشکار نیز دیده شود.

اسکن اسپکت در ارزیابی دمانس می‌تواند الگوی جریان خون مغز را نشان دهد و به تشخیص افتراقی بیماری‌هایی مانند آلزایمر، دمانس اجسام لویی و دمانس پیشانی گیجگاهی کمک کند.

نوع DAT-SPECT نیز با بررسی ناقل دوپامین در جسم مخطط، در موارد مشکوک به دمانس اجسام لویی کاربرد دارد.

نتیجه اسکن اسپکت به‌تنهایی برای تشخیص قطعی کافی نیست و باید در کنار شرح حال، معاینه و آزمون‌های شناختی تفسیر شود.

  پت اسکن معمولاً قدرت تفکیک بیشتری دارد، اما اسپکت در بسیاری از مراکز در دسترس‌تر و کم‌هزینه‌تر است.

برای تشخیص دمانس نزد چه پزشکی برویم؟

مراجعه به پزشک عمومی معمولاً نخستین قدم برای افرادی است که تغییراتی در حافظه، تفکر، حرکت یا رفتار خود تجربه می‌کنند.

در صورت نیاز، بیمار ممکن است برای ارزیابی تخصصی به متخصص مغز و اعصاب، روان‌پزشک سالمندان، متخصص طب سالمندان یا عصب‌روانشناس ارجاع داده شود.

برخی بیمارستان‌های دانشگاهی نیز کلینیک‌های تخصصی دمانس دارند.

پزشک برای تشخیص، سابقه پزشکی و خانوادگی، زمان شروع علائم، تغییرات رفتاری و داروهای مصرفی را بررسی می‌کند و ممکن است معاینه جسمی، آزمایش خون، آزمون‌های شناختی و عصبی یا تصویربرداری مغز را درخواست کند.

تشخیص زودهنگام اهمیت دارد؛ زیرا برخی علل مشکلات شناختی قابل‌درمان‌اند و تشخیص به‌موقع می‌تواند به مدیریت بیماری و برنامه‌ریزی برای آینده کمک کند.