مغز، مرکز فرمان بدن و پیچیده‌ترین ساختار زیستی انسان است. کوچک‌ترین اختلال در عملکرد یا ساختار آن می‌تواند بر احساس، حرکت یا حتی رفتار ما تاثیر بگذارد. در میان این اختلالات، «کیست مغزی» یکی از مواردی است که شنیدنش اغلب نگرانی ایجاد می‌کند. با این‌حال، همه‌ کیست‌ها نشانه‌ بیماری خطرناک نیستند و در بسیاری از موارد، مشکلی ایجاد نمی‌کنند.

در این متن سعی کردیم به زبان ساده اما دقیق، بررسی ‌کنیم کیست مغزی چیست، چه زمانی باید نگران آن بود و چگونه می‌توان آن را تشخیص داد و درمان کرد.

کیست مغزی چیست؟

کیست مغزی کیسه‌ای غیرمعمول و پر از مایع است که در یکی از بخش‌های مغز تشکیل می‌شود. این کیسه ممکن است از مایع مغزی ‌نخاعی (CSF)، خون، چرک یا مواد دیگر پر شده باشد.

کیست‌های مغزی معمولاً خوش‌خیم‌اند و برخلاف تومورهای مغزی، از بافت خود مغز منشا نمی‌گیرند. با این‌حال در صورت رشد یا فشار بر بافت‌های اطراف می‌توانند علائمی مانند سردرد، تهوع و اختلال بینایی ایجاد کنند.

آیا کیست مغزی خطرناک است؟

در بیشتر موارد کیست مغزی خطرناک نیست و بدون ایجاد مشکل خاصی در مغز باقی می‌ماند.

در بسیاری از موارد، اگر کیست، کوچک و بدون علامت باشد، بیمار تنها تحت نظر پزشک قرار می‌گیرد و نیازی به جراحی ندارد. البته اگر کیست بزرگ شود یا به بافت‌های حساس فشار وارد کند، می‌تواند باعث علائم عصبی جدی شود و نیاز به درمان داشته باشد.

انواع کیست‌های مغزی

اغلب کیست‌های مغزی به انواع زیر تقسیم‌بندی می‌شوند:

کیست آراکنوئید

بین مغز و غشای محافظ عنکبوتیه یا آراکنوئید قرار دارد و از مایع مغزی ‌نخاعی پر می‌شود. کیست آراکنوئید معمولاً مادرزادی است و بیشتر در کودکان دیده می‌شود، اما ممکن است در بزرگ‌سالان هم ایجاد شود.

کیست کولوئید

کیستی ژل‌مانند است که معمولاً در بطن سوم مغز تشکیل می‌شود. کیست کلوئید می‌تواند مسیر جریان مایع مغزی ‌نخاعی را مسدود کند و موجب سردردهایی شود که با تغییر وضعیت بدن تشدید می‌شوند.

کیست درموئید

نوعی کیست نادر است که از گیرافتادن سلول‌های پوستی هنگام رشد جنین ایجاد می‌شود. گاهی حاوی مو یا غدد چربی است و معمولاً در دوران کودکی ظاهر می‌شود.

کیست اپیدرموئید

مشابه درموئید، اما بدون غده یا فولیکول مو است. رشد بسیار آهسته‌ای دارد و اغلب در بزرگسالی تشخیص داده می‌شود.

کیست صنوبری (پینه‌آل)

روی غده‌ صنوبری در مرکز مغز شکل می‌گیرد و معمولاً در تصویربرداری‌های اتفاقی دیده می‌شود. این کیست‌ها به‌ندرت علامت‌دارند، مگر اینکه بزرگ شوند و بر بینایی اثر بگذارند.

کیست نئوپلاستیک

این نوع کیست در اثر وجود تومورهای مغزی ایجاد می‌شود. ممکن است تومور، خوش‌خیم یا بدخیم باشد.

اگر تومور از بخش دیگری از بدن به مغز گسترش یافته باشد، به آن کیست متاستاتیک گفته می‌شود.

علائم کیست در سر چیست؟

علائم کیست مغزی به محل و اندازه آن بستگی دارد.

همانطور که ذکر کردیم این کیست‌ها در بسیاری از موارد کوچک و بی‌علامت باقی می‌ماند. وقتی کیست بزرگ شود یا جریان طبیعی مایع مغزی‌نخاعی را مسدود کند، فشار داخل جمجمه افزایش یافته و علائم ظاهر می‌شوند.

شایع‌ترین نشانه‌ها عبارتند از:

• سردرد شدید
• تهوع و استفراغ
• سرگیجه
• اختلال تعادل
• مشکلات بینایی یا شنوایی
• درد صورت
• تشنج (در موارد نادر)

علت بروز کیست در مغز چیست؟

علت دقیق بروز کیست مغزی همیشه مشخص نیست، اما عوامل مختلفی می‌توانند در شکل‌گیری آن نقش داشته باشند.

بسیاری از کیست‌ها در دوران جنینی و به‌دلیل اختلال در رشد مغز و نخاع به‌وجود می‌آیند. در برخی موارد، آسیب یا ضربه به سر، عفونت‌های مغزی، یا وجود تومورهای خوش‌خیم و بدخیم می‌توانند باعث تشکیل کیست شود.

گاهی نیز انگل‌ها یا عفونت‌های انگلی مانند «اکینوکوکوس» و «تنیا سولیوم» عامل ایجاد آن هستند.

تغییرات ژنتیکی یا سندرم‌های ارثی نادر هم در بعضی بیماران نقش دارند.

چگونه بفهمیم کیست مغزی داریم؟

برای تشخیص کیست در مغز معمولاً مجموعی از بررسی علائم و تصویربرداری پزشکی انجام می‌شود.

ابتدا پزشک تاریخچه پزشکی و خانوادگی بیمار را بررسی می‌کند. سپس ممکن است برای بررسی بیشتر علائم شما را به یک نورولوژیست ارجاع دهد تا معاینه عصبی برای ارزیابی عملکرد مغز و سیستم عصبی را تجویز ‌کند.

در ادامه، آزمایش‌های تصویربرداری زیر برای مشاهده ساختار مغز را تجویز می‌کند.

• سی ‌تی ‌اسکن با استفاده از اشعه ایکس تصاویر سه‌بعدی و دقیقی از مغز ایجاد می‌کند.
• ام آر آی مغز با استفاده از میدان مغناطیسی قدرتمند، جزئیات بیشتری از کیست و بافت‌های اطراف آن ارائه می‌دهد. گاهی تصاویر با فاصله زمانی تکرار می‌شوند تا روند رشد کیست بررسی شود.

روش‌های درمان کیست مغزی

درمان کیست مغزی بستگی به نوع، اندازه، محل کیست و همچنین علائم بیمار دارد. تنها در مواردی که کیست علائم ایجاد کند یا خطر افزایش فشار داخل جمجمه وجود داشته باشد، درمان فعال ضروری است.

درمان کیست آراکنوئید

این نوع کیست معمولاً با تخلیه مایع درون کیست درمان می‌شود. مایع ممکن است به مایع مغزی ‌نخاعی بازگردانده شود یا با سوزن خارج شود.

اگر کیست بدون برداشتن بخشی از کیسه یا قراردادن لوله تخلیه دائمی تخلیه شود، ممکن است دوباره پر شود.

درمان کیست‌های درموئید و اپی‌درموئید

جراحی کامل کیست و کیسه آن رایج‌ترین روش درمان است. اگر برداشتن کامل امکان‌پذیر نباشد، کیست ممکن است بعد از چند سال دوباره رشد کند، ولی معمولاً این روند بسیار کند است.

درمان کیست کولوئید

این کیست‌ها اغلب باعث تجمع مایع مغزی ‌نخاعی و هیدروسفالی می‌شوند. برای کاهش فشار داخل مغز از شانت یا لوله تخلیه استفاده می‌شود.

جراحی ممکن است دشوار باشد، زیرا کیست در عمق مغز قرار دارد و اغلب از طریق ابزارهای آندوسکوپی کم‌تهاجمی برداشته می‌شود.

درمان کیست صنوبری (پینه‌آل)

معمولاً علامت ایجاد نمی‌کند و تنها با نظارت تغییرات مدیریت می‌شود. در صورت نیاز به جراحی، روش‌های کم‌تهاجمی یا آندوسکوپی به‌کار می‌رود.

درمان آبسه مغزی

درمان اصلی شامل داروهای ضدباکتری، ضدقارچ یا ضدانگل است و در بعضی موارد جراحی برای تخلیه عفونت ضروری است.

آیا کیست مغزی منجر به بروز تومور می‌شود؟

اکثر کیست‌های مغزی خوش‌خیم هستند و به‌طور مستقیم باعث تومور نمی‌شوند.

اما برخی از انواع کیست‌ها مانند کیست‌های نئوپلاستیک، می‌توانند با تومورهای خوش‌خیم یا بدخیم مرتبط باشند.