درد در ناحیه کمر‌، گردن و سایر نقاط بدن از مشکلات شایعی است که در سنین مختلف به‌سراغ افراد می‌آید، اما برخی مواقع دلیل آن خستگی یا فعالیت زیاد نیست. گاهی آسیب یا جابه‌جایی دیسک‌های بین مهره‌ای، عامل اصلی درد است؛ مشکلی که با نام فتق دیسک شناخته می‌شود.

در این حالت، بخشی از دیسک بین مهره‌ای از جای اصلی خود خارج می‌شود و مشکلاتی مانند درد، بی‌حسی یا ضعف در اندام‌ها را به‌وجود می‌آورد.

اما چه عواملی زمینه بروز فتق دیسک کمر و گردن را فراهم می‌کنند و علائم این مشکل چگونه تشخیص داده می‌شوند؟ در ادامه مطلب با ما همراه باشید تا به این سوالات و بیشتر از آن پاسخ دهیم.

دیسک بین مهره‌ای چیست؟

بین هر دو مهره از ستون فقرات، ساختاری انعطاف‌پذیر به نام دیسک بین مهره‌ای قرار دارد که مانند یک ضربه‌گیر عمل می‌کند. وظیفه دیسک این است که فشارهای واردشده به این ناحیه را تا حد زیادی جذب و خنثی کند. این قسمت از یک بخش داخلی نرم و ژله‌ای و یک لایه بیرونی محکم تشکیل شده است.

فتق دیسک چیست؟

فتق دیسک زمانی ایجاد می‌شود که بخش نرم داخل آن به‌دلیل آسیب‌دیدگی لایه بیرونی از جای خود خارج شود. این بیرون زدگی ممکن است به فضای اطراف عصب‌های ستون فقرات برسد و به بروز علائمی مانند کمر درد، بی‌حسی یا ضعف در قسمت‌های مختلف بدن منجر شود. این عارضه می‌تواند در هر بخش از ستون فقرات اتفاق بیفتد، اما بیشتر در قسمت پایین کمر دیده می‌شود.

علائم فتق دیسک

علائم و نشانه‌های فتق دیسک کمر برای همه افراد یکسان نیست و به محل آسیب و میزان تاثیر آن بر عصب‌های اطراف بستگی دارد. به‌طور کلی، مهم‌ترین علائم آن شامل موارد زیر است:

درد

درد یکی از رایج‌ترین نشانه‌های بیرون زدگی دیسک است. در صورتی‌که دیسک در قسمت کمر دچار مشکل شده باشد، درد از کمر به باسن و سپس به ران و ساق پا کشیده می‌شود.

فتق دیسک گردن نیز با گردن درد، درد در شانه و دست همراه است‌.

بی‌حسی و گزگز

وقتی دیسک به عصب فشار وارد می‌کند، انتقال طبیعی پیام‌های عصبی تحت تاثیر قرار می‌گیرد. در نتیجه، فرد مانند بیماری تنگی کانال نخاعی با علائمی مانند احساس بی‌حسی، مورمور شدن یا گزگز روبرو می‌شود.

ضعف عضلانی

فشار روی عصب فقط احساس درد یا بی‌حسی ایجاد نمی‌کند و در برخی موارد قدرت عضلات مرتبط با آن عصب را نیز کاهش می‌دهد. به‌همین دلیل، انجام بعضی حرکات برای فرد دشوارتر شود‌.

به‌عنوان مثال بیمار برای گرفتن وسایل با دست، بلند کردن اجسام یا راه رفتن دچار مشکل می‌شود. 

فتق دیسک بدون علامت

فتق دیسک لزوماً به معنای داشتن علائم شدید یا حتی وجود علامت خاصی نیست. در برخی افراد، تغییر ایجادشده در دیسک هیچ فشاری به عصب وارد نمی‌کند و فرد متوجه آن نمی‌شود. گاهی این وضعیت به‌طور اتفاقی و هنگام انجام تصویربرداری از ستون فقرات برای علت دیگری مشخص می‌شود.

علت فتق دیسک چیست؟

در بسیاری از افراد، بیرون زدگی دیسک به‌دلیل بالارفتن سن رخ می‌دهد. دیسک‌های بین مهره‌ها با گذشت زمان انعطاف‌پذیری خود را تا حدی از دست می‌دهند و مقاومتشان در‌برابر فشار کمتر می‌شود. در چنین شرایطی، یک حرکت ساده یا وارد شدن فشار ناگهانی باعث آسیب‌دیدگی دیسک و بیرون زدگی بخش داخلی آن می‌شود.

البته فعالیت‌های روزمره هم در ایجاد این مشکل نقش دارند.

بلند کردن یک جسم سنگین به‌خصوص زمانی که فشار زیادی به کمر وارد شود یکی از عوامل مهم ایجاد فتق دیسک محسوب می‌شود.

وضعیت بدن هنگام برداشتن اجسام اهمیت زیادی دارد و اگر فرد به‌جای کمک گرفتن از پاها، بار اصلی را با کمر تحمل کند، فشار بیشتری به دیسک‌های ستون فقرات وارد خواهد شد. همچنین چرخاندن ناگهانی بدن در زمان بلند کردن وسیله سنگین، احتمال آسیب را افزایش می‌دهد.

در برخی مواقع، فتق دیسک پس از یک آسیب یا ضربه به ناحیه کمر مانند زمین خوردن رخ می‌دهد.

با این حال، در بسیاری از موارد نمی‌توان یک عامل مشخص را به‌عنوان علت قطعی معرفی کرد و مجموعه‌ای از تغییرات مربوط به سن، فشارهای واردشده به کمر و شرایط بدنی فرد در بروز آن نقش دارند.

محل فتق دیسک

فتق دیسک می‌تواند در بخش‌های مختلف ستون فقرات ایجاد شود، اما همه قسمت‌ها به یک اندازه درگیر نمی‌شوند. نواحی زیر شایع‌ترین محل‌های بروز این مشکل هستند:

• فتق دیسک کمر: بیشتر موارد فتق دیسک در قسمت پایینی ستون فقرات رخ می‌دهد. در این حالت، بیرون زدگی دیسک ممکن است به ریشه‌های عصبی اطراف فشار وارد کند و درد را از کمر به باسن و پاها بکشاند.
• فتق دیسک گردن: دیسک‌های بین مهره‌های گردن نیز به این مشکل دچار می‌شوند. در این بیماری باتوجه به اینکه کدام عصب تحت فشار قرار گرفته باشد، درد و سایر علائم از گردن به شانه، بازو و دست امتداد پیدا کنند.
• فتق دیسک قسمت میانی کمر: در ناحیه میانی یا ستون فقرات سینه‌ای نیز فتق دیسک امکان‌پذیر است، اما نسبت به گردن و کمر شیوع کمتری دارد.

راه‌های تشخیص بیرون زدگی دیسک

برای تشخیص فتق دیسک، پزشک ممکن است باتوجه به علائم بیمار از روش‌های مختلف زیر کمک بگیرد:

• رادیولوژی: این روش مستقیماً فتق دیسک را نشان نمی‌دهد، اما برای بررسی سایر مشکلات ستون فقرات کاربرد دارد.
• سی تی اسکن: در این اسکن، تصاویر متعددی از ستون فقرات در زوایای مختلف گرفته می‌شود و در نهایت نمایی مقطعی و دقیق از این ناحیه به‌دست می‌آید. پزشک با بررسی این تصاویر می‌تواند وضعیت استخوان‌ها و بافت‌های اطراف را ارزیابی کند و به وجود فتق دیسک پی ببرد.
• ام آر آی: رای بررسی دیسک‌ها، بافت‌های نرم و عصب‌های اطراف ستون فقرات اطلاعات دقیق‌تری ارائه می‌‌دهد. این آزمایش، محل بیرون زدگی دیسک را مشخص می‌کند.
• میلوگرام: در سی تی میلوگرافی، ماده حاجب مخصوصی وارد مایع اطراف نخاع می‌شود و سپس تصویربرداری صورت می‌گیرد. استفاده از این ماده کمک می‌کند فشار واردشده به نخاع یا ریشه‌های عصبی بهتر دیده شود.
• الکترومیوگرافی (EMG): این آزمایش برای بررسی عملکرد عصب‌ها و عضلات انجام می‌شود. با ثبت فعالیت الکتریکی عضلات، پزشک تشخیص می‌دهد که آیا اختلالی در عملکرد عصب‌ها وجود دارد یا خیر.
• آزمایش هدایت عصبی: در این بررسی، الکترودهای کوچکی روی پوست قرار می‌گیرند و تحریک الکتریکی خفیفی به عصب وارد می‌شود تا سرعت و قدرت انتقال پیام عصبی اندازه‌گیری شود. نتیجه به مشخص شدن محل آسیب یا اختلال عصبی کمک می‌کند.

روش های درمان فتق دیسک

در بسیاری از موارد، فتق دیسک کمر و گردن بدون نیاز به جراحی قابل کنترل است. پزشک درابتدا روش‌های غیرجراحی را پیشنهاد می‌کند تا التهاب و درد کاهش یابد. مهم‌ترین روش‌ها برای درمان این بیماری شامل موارد زیر می‌شوند:

دارو درمانی

باتوجه به شدت درد و علائم، پزشکان داروهای مختلفی را برای کنترل درد و کاهش مشکلات ناشی از فشار روی عصب تجویز می‌کند:

• مسکن‌ها: برای دردهای خفیف تا متوسط اغلب قرص‌های مسکن توسط پزشک تجویز می‌شود. به هیچ وجه سراغ مسکن‌های بدون نسخه نروید.
• داروهای مخصوص دردهای عصبی: زمانی که فشار روی عصب باعث ایجاد درد عصبی شود، دار‌وهای مخصوص دردهای عصبی تجویز می‌شوند.
• شل‌کننده‌های عضلانی: اگر فتق دیسک با گرفتگی و اسپاسم عضلات همراه باشد، ممکن است داروی شل‌کننده عضلانی تجویز شود.
• داروهای اپیوئیدی: این گروه معمولاً انتخاب اول برای درمان فتق دیسک نیستند و تنها در شرایط خاص و زمانی‌که سایر مسکن‌ها تاثیر کافی نداشته باشند، برای مدت کوتاه تجویز می‌شوند.
• تزریق داروهای استروئیدی: اگر درد با داروهای خوراکی کنترل نشود، تزریق استروئید در نزدیکی عصب تحت فشار پیشنهاد می‌شود.

فیزیوتراپی

فیزیوتراپی یکی از روش‌های غیرجراحی برای مدیریت علائم فتق دیسک کمر است. فیزیوتراپیست باتوجه به وضعیت بیمار، تمرین‌ها و حرکات مناسب را آموزش می‌دهد. این تمرین‌ها به تقویت عضلات مرکزی بدن، کاهش فشار واردشده به ستون فقرات و بهتر شدن دامنه حرکتی کمک می‌کنند.

جراحی

بیشتر افرادی که دچار فتق دیسک می‌شوند، به جراحی ستون فقرات نیاز پیدا نمی‌کنند. اما اگر علائم با درمان‌های غیرجراحی برطرف نشوند یا مشکلات جدی‌تری ایجاد شود، پزشک ممکن است جراحی را پیشنهاد کند.

درد شدید و مداوم، ضعف قابل‌توجه عضلات، بی‌حسی یا ایجاد مشکل در راه رفتن و ایستادن از جمله شرایطی هستند که نیاز به عمل جراحی را جدی می‌سازند.

محل فتق دیسک

فتق دیسک می‌تواند در بخش‌های مختلف ستون فقرات ایجاد شود، اما همه قسمت‌ها به یک اندازه درگیر نمی‌شوند. نواحی زیر شایع‌ترین محل‌های بروز این مشکل هستند:

• فتق دیسک کمر: بیشتر موارد فتق دیسک در قسمت پایینی ستون فقرات رخ می‌دهد. در این حالت، بیرون زدگی دیسک ممکن است به ریشه‌های عصبی اطراف فشار وارد کند و درد را از کمر به باسن و پاها بکشاند.
• فتق دیسک گردن: دیسک‌های بین مهره‌های گردن نیز به این مشکل دچار می‌شوند. در این بیماری باتوجه به اینکه کدام عصب تحت فشار قرار گرفته باشد، درد و سایر علائم از گردن به شانه، بازو و دست امتداد پیدا کنند.
• فتق دیسک قسمت میانی کمر: در ناحیه میانی یا ستون فقرات سینه‌ای نیز فتق دیسک امکان‌پذیر است، اما نسبت به گردن و کمر شیوع کمتری دارد.

راه‌های تشخیص بیرون زدگی دیسک

برای تشخیص فتق دیسک، پزشک ممکن است باتوجه به علائم بیمار از روش‌های مختلف زیر کمک بگیرد:

• رادیولوژی: این روش مستقیماً فتق دیسک را نشان نمی‌دهد، اما برای بررسی سایر مشکلات ستون فقرات کاربرد دارد.
• سی تی اسکن: در این اسکن، تصاویر متعددی از ستون فقرات در زوایای مختلف گرفته می‌شود و در نهایت نمایی مقطعی و دقیق از این ناحیه به‌دست می‌آید. پزشک با بررسی این تصاویر می‌تواند وضعیت استخوان‌ها و بافت‌های اطراف را ارزیابی کند و به وجود فتق دیسک پی ببرد.
• ام آر آی: رای بررسی دیسک‌ها، بافت‌های نرم و عصب‌های اطراف ستون فقرات اطلاعات دقیق‌تری ارائه می‌‌دهد. این آزمایش، محل بیرون زدگی دیسک را مشخص می‌کند.
• میلوگرام: در سی تی میلوگرافی، ماده حاجب مخصوصی وارد مایع اطراف نخاع می‌شود و سپس تصویربرداری صورت می‌گیرد. استفاده از این ماده کمک می‌کند فشار واردشده به نخاع یا ریشه‌های عصبی بهتر دیده شود.
• الکترومیوگرافی (EMG): این آزمایش برای بررسی عملکرد عصب‌ها و عضلات انجام می‌شود. با ثبت فعالیت الکتریکی عضلات، پزشک تشخیص می‌دهد که آیا اختلالی در عملکرد عصب‌ها وجود دارد یا خیر.
• آزمایش هدایت عصبی: در این بررسی، الکترودهای کوچکی روی پوست قرار می‌گیرند و تحریک الکتریکی خفیفی به عصب وارد می‌شود تا سرعت و قدرت انتقال پیام عصبی اندازه‌گیری شود. نتیجه به مشخص شدن محل آسیب یا اختلال عصبی کمک می‌کند.

روش های درمان فتق دیسک

در بسیاری از موارد، فتق دیسک کمر و گردن بدون نیاز به جراحی قابل کنترل است. پزشک درابتدا روش‌های غیرجراحی را پیشنهاد می‌کند تا التهاب و درد کاهش یابد. مهم‌ترین روش‌ها برای درمان این بیماری شامل موارد زیر می‌شوند:

دارو درمانی

باتوجه به شدت درد و علائم، پزشکان داروهای مختلفی را برای کنترل درد و کاهش مشکلات ناشی از فشار روی عصب تجویز می‌کند:

• مسکن‌ها: برای دردهای خفیف تا متوسط اغلب قرص‌های مسکن توسط پزشک تجویز می‌شود. به هیچ وجه سراغ مسکن‌های بدون نسخه نروید.
• داروهای مخصوص دردهای عصبی: زمانی که فشار روی عصب باعث ایجاد درد عصبی شود، دار‌وهای مخصوص دردهای عصبی تجویز می‌شوند.
• شل‌کننده‌های عضلانی: اگر فتق دیسک با گرفتگی و اسپاسم عضلات همراه باشد، ممکن است داروی شل‌کننده عضلانی تجویز شود.
• داروهای اپیوئیدی: این گروه معمولاً انتخاب اول برای درمان فتق دیسک نیستند و تنها در شرایط خاص و زمانی‌که سایر مسکن‌ها تاثیر کافی نداشته باشند، برای مدت کوتاه تجویز می‌شوند.
• تزریق داروهای استروئیدی: اگر درد با داروهای خوراکی کنترل نشود، تزریق استروئید در نزدیکی عصب تحت فشار پیشنهاد می‌شود.

فیزیوتراپی

فیزیوتراپی یکی از روش‌های غیرجراحی برای مدیریت علائم فتق دیسک کمر است. فیزیوتراپیست باتوجه به وضعیت بیمار، تمرین‌ها و حرکات مناسب را آموزش می‌دهد. این تمرین‌ها به تقویت عضلات مرکزی بدن، کاهش فشار واردشده به ستون فقرات و بهتر شدن دامنه حرکتی کمک می‌کنند.

جراحی

بیشتر افرادی که دچار فتق دیسک می‌شوند، به جراحی ستون فقرات نیاز پیدا نمی‌کنند. اما اگر علائم با درمان‌های غیرجراحی برطرف نشوند یا مشکلات جدی‌تری ایجاد شود، پزشک ممکن است جراحی را پیشنهاد کند.

درد شدید و مداوم، ضعف قابل‌توجه عضلات، بی‌حسی یا ایجاد مشکل در راه رفتن و ایستادن از جمله شرایطی هستند که نیاز به عمل جراحی را جدی می‌سازند.

ورزش مناسب برای فتق دیسک کمر چیست؟

انجام حرکات اصلاحی مناسب در کاهش درد و بهبود حرکت بدن موثر هستند. با این حال، انتخاب تمرین باید با توجه به شرایط فرد و با توصیه پزشک انجام شود. در ادامه به معرفی بهترین حرکات ورزشی برای فتق دیسک کمر می‌پردازیم:

آویزان شدن برای کاهش فشار کمر

در این حرکت باید بدن را به‌صورت کنترل‌شده و ۳۰ ثانیه از یک میله آویزان کنید تا فشار واردشده به ستون فقرات کاهش پیدا کند. این حرکت باید بدون ایجاد درد و‌‌ در سه ست انجام شود.

کشش کمر در حالت ایستاده

دست‌ها را روی قسمت پایین کمر قرار دهید و لگن را کمی به سمت جلو ببرید. این حرکت برای افرادی که مدت زیادی می‌نشینند مناسب است و به کاهش خشکی کمر کمک می‌کند.

کشش کمر در حالت ایستاده را ۱۰ بار و در دو تا سه ست انجام دهید.

کشش نیمه‌کبرا

روی شکم دراز بکشید و بالاتنه را با تکیه بر آرنج‌ها کمی بالا بیاورید، در حالی‌که لگن روی زمین باقی می‌ماند. این حرکت را از ۱۰ تا ۱۵ ثانیه شروع کنید و به ۳۰ ثانیه برسانید.

حرکت کبرای کامل

این تمرین شکل پیشرفته‌تری از کشش نیمه‌کبرا است. در حالت دمر، با کمک دست‌ها بالاتنه را بلند کنید و لگن را روی زمین نگه دارید و ۳۰ ثانیه در این وضعیت بماند. اگر حرکت باعث افزایش درد شد، انجام آن را ادامه ندهید.

سگ پرنده

برای تقویت عضلات مرکزی و کمر، روی دست‌ها و زانوها قرار بگیرید. دست چپ و پای راست را هم‌زمان در امتداد بدن بالا ببرید و بدون قوس دادن کمر، ۲ تا ۳ ثانیه نگه دارید. سپس، به حالت اول بازگردید و جهت حرکت را عوض کنید.

این ورزش را در ۲ ست و هربار ۱۰ تکرار انجام دهید.

پلانک

روی ساعدها و پنجه پا قرار بگیرید و بدن را در یک خط صاف نگه دارید. شکم را منقبض کنید و اجازه ندهید کمر بیش از حد خم یا گود شود.

این وضعیت را ۲۰ تا ۳۰ ثانیه حفظ کنید و در مجموع ۲ تا ۵ ست انجام دهید.