وقتی پزشک انجام بلاک عصبی را پیشنهاد می‌کند، معمولاً پرسش‌های زیادی برای بیمار ایجاد می‌شود: این روش چیست و چگونه انجام می‌شود؟ آیا برای درد من مناسب است؟ اثر آن چقدر باقی می‌ماند؟ تزریق چگونه انجام می‌شود و چه خطراتی دارد؟ دانستن پاسخ این پرسش‌ها به بیمار کمک می‌کند تا با واقع بینی و خیال آسوده این درمان را انجام دهد.

در این مقاله، انواع بلاک عصبی، کاربردها، شرایط مناسب انجام، مراحل تزریق، مراقبت‌های بعدی و عوارض احتمالی را به صورت جامع بررسی می‌کنیم.

بلاک عصبی چیست؟

بلاک عصبی به تزریق دارو در نزدیکی یک عصب، مجموعه‌ای از اعصاب یا فضای اطراف کانال نخاعی گفته می‌شود. داروی تزریق‌شده، انتقال پیام‌های عصبی را برای مدتی کاهش می‌دهد و در نتیجه، احساس درد در ناحیه تحت پوشش آن عصب کمتر می‌شود.

داروی اصلی معمولاً یک بی‌حس‌کننده موضعی است. در بعضی موارد، پزشک داروی ضدالتهاب را نیز به ترکیب تزریقی اضافه می‌کند.

اثر تزریق می‌تواند از چند ساعت تا مدت طولانی‌تری ادامه داشته باشد. اما زمان دقیق آن به نوع دارو، محل تزریق و پاسخ بدن بیمار بستگی دارد.

یادتان باشد این روش همیشه درد را به‌طور کامل از بین نمی‌برد و نتیجه آن نیز در همه افراد یکسان نیست.

انواع بلاک عصبی

بلاک‌های عصبی براساس محل قرارگرفتن عصب هدف به 2 گروه اصلی مرکزی و محیطی تقسیم می‌شوند.

بلاک عصبی مرکزی

بلاک عصبی مرکزی در ناحیه ستون فقرات انجام می‌شود و بی‌حسی نخاعی و اپیدورال از مهم‌ترین انواع آن هستند.

در بی‌حسی نخاعی، سوزن وارد فضای حاوی مایع نخاعی می‌شود و دارو مستقیماً در این مایع تزریق می‌شود. این نوع بلاک معمولاً با یک تزریق انجام می‌شود و نسبتاً سریع اثر می‌کند.

در تزریق اپیدورال، دارو در فضای خارج از کیسه حاوی مایع نخاعی تزریق می‌شود. پزشک می‌تواند لوله‌ای باریک و انعطاف‌پذیر به نام کاتتر در این فضا قرار دهد تا دارو در چند نوبت یا به‌طور پیوسته وارد شود.

در هیچ‌یک از این دو روش، دارو داخل بافت خود نخاع تزریق نمی‌شود.

بلاک عصبی محیطی

در بلاک عصبی محیطی، دارو در نزدیکی یک عصب یا شبکه‌ای از اعصاب که خارج از مغز و نخاع هستند، تزریق می‌شود.

اعصاب بازو، شانه، دست، ران، زانو و پا از جمله عصب‌هایی هستند که می‌توان آن‌ها را هدف قرار داد.

بلاک عصبی محیطی ممکن است به‌صورت یک تزریق انجام شود. در برخی موارد نیز کاتتری باریک کنار عصب قرار می‌گیرد تا ورود دارو برای مدتی ادامه پیدا کند.

پزشک می‌تواند با کمک سونوگرافی محل عصب، رگ‌های اطراف، مسیر حرکت سوزن و پخش دارو را مشاهده کند.

بلاک سمپاتیک هم نوعی بلاک است که اعصاب سمپاتیک را هدف قرار می‌دهد. این روش ممکن است برای بعضی بیماران مبتلا به سندرم درد منطقه‌ای پیچیده یا دردهای وابسته به سیستم سمپاتیک مطرح شود.

کاربردهای بلاک عصبی

بلاک عصبی ممکن است با هدف کنترل درد، ایجاد بی‌حسی یا کمک به تشخیص منشأ درد انجام شود.

مهم‌ترین کاربردهای آن عبارتند از:

• ایجاد بی‌حسی در بخشی از بدن برای برخی جراحی‌ها
• کاهش درد در ساعات یا روزهای نخست پس از عمل
• کاهش نیاز بیمار به مسکن‌های عمومی، به‌ویژه داروهای مخدر
• کنترل درد شدید ناشی از بعضی جراحت‌ها و شکستگی‌ها
• کاهش درد ناشی از تحریک، التهاب یا آسیب عصب
• کمک به تعیین عصب مسئول درد پیش از انتخاب درمان بعدی
• کنترل برخی موارد درد مزمن
• تسکین بعضی دردهای ستون فقرات، بازو، پا، گردن و لگن
• کمک به کنترل بعضی انواع سردرد مانند میگرن مقاوم یا درد عصب پس سری
• کنترل بعضی موارد گردن درد
• کاهش برخی دردهای مرتبط با سرطان

بلاک عصبی برای چه کسانی مناسب است؟

در ابتدا بررسی شرایط شما باید توسط پزشک یا متخصص در یک کلینیک درد انجام شود.

بلاک عصبی ممکن است برای افرادی مناسب باشد که درد آن‌ها به یک عصب یا ناحیه مشخص مربوط است. بیمارانی که پس از جراحی به کنترل بهتر درد نیاز دارند یا با مصرف دارو و انجام توانبخشی به نتیجه کافی نرسیده‌اند، نیز ممکن است کاندید این روش باشند.

گاهی محل دقیق ایجاد درد مشخص نیست. در این وضعیت، پزشک می‌تواند از بلاک موقت برای بررسی نقش یک عصب استفاده کند. کاهش قابل‌ توجه درد پس از تزریق نشان می‌دهد که عصب هدف احتمالاً در ایجاد علائم نقش دارد.

توجه داشته باشید این روش برای همه افراد مناسب نیست. موارد زیر ممکن است مانع انجام تزریق شوند یا به بررسی بیشتری نیاز داشته باشند:

• عفونت در پوست یا محل ورود سوزن
• اختلال انعقاد خون
• مصرف بعضی داروهای رقیق‌کننده خون
• حساسیت به داروهای مورد استفاده
• سابقه مشکلات عصبی در ناحیه تزریق

نحوه تزریق بلاک عصبی

پیش از تزریق، پزشک درباره بیماری‌ها، حساسیت‌ها، داروهای مصرفی و محل درد سوال می‌کند. اگر قرار باشد آرام بخش دریافت کنید، ممکن است لازم باشد چند ساعت پیش از مراجعه چیزی نخورید یا ننوشید.

بیمار روی تخت در وضعیتی قرار می‌گیرد که پزشک به محل عصب دسترسی داشته باشد. بسته به نوع بلاک، فشار خون، ضربان قلب و سطح اکسیژن نیز کنترل می‌شوند.

پوست ابتدا با محلول ضدعفونی تمیز و محل ورود سوزن با داروی بیحسی موضعی بی‌حس می‌شود.

سپس پزشک سوزن را با کمک سونوگرافی، اشعه ایکس یا تحریک عصب به نزدیکی محل هدف هدایت کرده و دارو را تزریق می‌کند.

هنگام ورود سوزن یا تزریق ممکن است احساس فشار، سوزش کوتاه، گرما یا گزگز ایجاد شود.

پس از پایان کار، بیمار معمولاً ۱۵ تا ۳۰ دقیقه تحت نظر قرار می‌گیرد تا اثر دارو و احتمال بروز واکنش غیرمنتظره بررسی شود.

مراقبت‌های بعد از بلاک عصبی

تا زمانی که حس ناحیه کاملاً برنگشته است، باید از اندام بی‌حس در برابر ضربه، فشار و سوختگی محافظت کنید. ممکن است گرمای بخاری، رادیاتور، آب داغ یا کیسه آب گرم را احساس نکنید.

اگر بلاک در پا انجام شده باشد، نباید تا بازگشت قدرت عضلات، بدون کمک راه بروید. پس از بلاک دست یا بازو نیز باید از تکیه‌دادن طولانی، ضربه یا قراردادن اندام در وضعیت نامناسب جلوگیری شود.

مسکن‌های تجویزشده باید پیش‌از تمام شدن کامل اثر بلاک و مطابق دستور مصرف شوند؛ زیرا بیحسی ممکن است نسبتاً ناگهانی از بین برود.

پس از دریافت آرام‌بخش نیز رانندگی و کار با وسایل خطرناک باید تا زمان تعیین‌شده به تعویق بیفتد.

عوارض بلاک عصبی

عوارض به نوع بلاک و محل تزریق بستگی دارند.

درد خفیف، حساسیت یا کبودی محل ورود سوزن معمولاً کوتاه‌مدت است.

بیحسی، احساس سنگینی و ضعف موقت عضلات نیز تا زمانی که دارو اثر دارد، طبیعی محسوب می‌شود.

عوارض کمتر شایع عبارتند از:

• خونریزی در محل تزریق
• عفونت
• واکنش حساسیتی به دارو
• ورود ناخواسته دارو به جریان خون
• انتشار دارو به اعصاب یا بافت‌های اطراف
• کاهش ناکافی یا کوتاه‌مدت درد

آسیب عصب پس از بلاک محیطی نادر است و در بسیاری از موارد، علائمی مانند گزگز، بی‌حسی یا ضعف به‌تدریج برطرف می‌شوند.

در بلاک نخاعی یا اپیدورال ممکن است افت فشار خون، مشکل موقت در ادرار کردن یا سردرد شدید ایجاد شود. خونریزی اطراف ستون فقرات، عفونت عمقی و آسیب جدی عصبی از عوارض نادر اما مهم هستند که باید سریعاً به پزشک خود اطلاع دهید.