آرتروز یا استئوآرتریت یکی از شایع‌ترین بیماری‌های مفصلی است که می‌تواند راه رفتن، بالا رفتن از پله و حتی انجام کارهای ساده خانه را دشوار کند. این بیماری معمولاً به‌تدریج ایجاد می‌شود و با درد، خشکی و کاهش حرکت مفصل همراه است. شدت علائم آن در افراد مختلف یکسان نیست.

آرتروز فقط مختص سالمندان نیست. این بیماری ممکن است پس از آسیب مفصلی یا در اثر فشارهای شغلی و ورزشی در سنین پایین‌تر نیز دیده شود.

در این متن با انواع آرتروز، علت بروز، علائم، روش‌های تشخیص و درمان و راهکارهای جلوگیری از پیشرفت این بیماری مفصلی آشنا خواهید شد.

آرتروز چیست؟

آرتروز یا استئوآرتریت نوعی بیماری مزمن مفصلی است که در آن ساختار غضروف و سایر بافت‌های مفصل به‌مرور تغییر می‌کند.

غضروف، لایه‌ای صاف و انعطاف‌پذیر در انتهای استخوان‌هاست که حرکت آن‌ها را آسان و فشار را جذب می‌کند. با پیشرفت بیماری، غضروف ممکن است نازک شده و آسیب‌ ببیند. در کنار آن، استخوان زیر غضروف، رباط‌ها و پوشش داخلی مفصل نیز تغییر می‌کنند. گاهی برجستگی استخوانی و التهاب بافت‌های اطراف نیز ایجاد می‌شود.

برخلاف تصور رایج، این وضعیت صرفاً حاصل ساییده‌شدن مفصل نیست، بلکه مجموعه‌ای از تغییرات زیستی و مکانیکی در ایجاد آن نقش دارد.

انواع آرتروز

از نظر علت زمینه‌ای، آرتروز معمولاً به دو گروه اولیه و ثانویه تقسیم می‌شود.

اصطلاح آرتروز شغلی نیز برای توصیف موارد مرتبط با فشارهای محیط کار استفاده می‌شود، اما دسته‌بندی مستقل و هم‌ارز با دو گروه قبلی نیست.

آرتروز اولیه

در نوع اولیه، علت مشخصی مانند شکستگی یا بیماری مفصلی قبلی وجود ندارد.

افزایش سن، زمینه ژنتیکی و تغییرات تدریجی بافت مفصل در بروز آن نقش دارند.

این نوع می‌تواند چند مفصل را درگیر کند.

آرتروز ثانویه

این نوع در ارتباط با عاملی قابل‌ شناسایی ایجاد می‌شود. برای مثال، آسیب قدیمی غضروف یا رباط، شکستگی نزدیک مفصل، ناهنجاری ساختاری یا بعضی بیماری‌های مفصلی می‌توانند عامل آن باشند.

این نوع گاهی سال‌ها پس از آسیب و حتی در جوانی ظاهر می‌شود.

آرتروز شغلی  (Occupational)

زانو و چمباتمه زدن مکرر، جابه‌جایی بار سنگین و برخی فعالیت‌های پرفشار شغلی با افزایش احتمال آرتروز ارتباط دارند. به همین دلیل، بعضی مشاغل ساختمانی و کشاورزی با خطر بیشتری همراه‌اند.

خطر ابتلا به مدت مواجهه، وزن بدن و سابقه آسیب نیز بستگی دارد.

انواع آرتروز براساس محل درگیری

نواحی شایع درگیری عبارت‌اند از:

• آرتروز زانو: هنگام راه‌رفتن، برخاستن از صندلی یا بالا‌رفتن از پله درد ایجاد می‌کند. گاهی خشکی، صدای ساییدگی و احساس خالی‌کردن زانو نیز وجود دارد.
• آرتروز لگن: درد معمولاً در کشاله ران، باسن یا ران احساس می‌شود و گاهی به زانو انتشار می‌یابد. پوشیدن جوراب یا خم‌شدن ممکن است دشوار شود.
• آرتروز آرنج و انگشتان: بیشتر مفاصل انتهایی انگشتان و قاعده شست را درگیر می‌کند و می‌تواند گرفتن اشیا، بازکردن در ظرف یا کارهای ظریف را سخت کند.
• آرتروز گردن و کمر: درگیری مفاصل ستون فقرات ممکن است با درد و خشکی همراه باشد. اگر تغییرات استخوانی به عصب فشار بیاورند، علائم عصبی نیز ممکن است ایجاد شود.

علائم آرتروز چیست؟

علائم معمولاً تدریجی ظاهر می‌شوند و گاهی نوسانی‌اند. در ادامه مهم‌ترین علائم را آورده‌ایم.

• درد مفصل: معمولاً هنگام فعالیت یا پس از آن بیشتر می‌شود و در مراحل پیشرفته ممکن است هنگام استراحت نیز وجود داشته باشد.
• خشکی پس از استراحت: بیشتر صبح‌ها یا پس از نشستن طولانی احساس می‌شود و معمولاً کمتر از ۳۰ دقیقه ادامه دارد.
• کاهش دامنه حرکت: خم و راست کردن مفصل یا انجام حرکت‌های روزمره سخت‌تر می‌شود.
• تورم و حساسیت: بافت‌های اطراف مفصل ممکن است متورم شوند یا با لمس درد بگیرند.
• صدای مفصل یا تغییر شکل: هنگام حرکت صدای تق‌تق یا ساییدگی شنیده می‌شود. در برخی افراد برجستگی استخوانی یا تغییر ظاهر مفصل ایجاد می‌شود.

اگر مفصل ناگهان بسیار دردناک، داغ و قرمز شد، باید سریع بررسی پزشکی انجام شود. زیرا علت این حالات ممکن است بیماری دیگری مانند عفونت مفصل باشد.

علت بیماری آرتروز چیست؟

بیماری آرتروز یک علت واحد و مشخص ندارد.

افزایش سن احتمال تغییرات مفصلی را بالا می‌برد، ولی به‌تنهایی به معنای ابتلای حتمی نیست.

اضافه‌وزن، فشار وارد بر مفاصل تحمل‌کننده وزن، به‌خصوص زانو و لگن را افزایش می‌دهد. بافت چربی هم موادی تولید می‌کند که می‌توانند در التهاب نقش داشته باشند.

از دیگر عوامل خطر عبارتند از:

• آسیب‌های ورزشی
• پارگی رباط
• شکستگی‌های اطراف مفصل
• حرکات تکراری سنگین
• ناهنجاری راستای مفصل
• سابقه خانوادگی

تشخیص آرتروز چگونه انجام می‌شود؟

پزشک ابتدا محل و الگوی درد، مدت خشکی صبحگاهی، محدودیت فعالیت، سابقه آسیب و بیماری‌های همراه را بررسی می‌کند.

سپس با معاینه مفصل، دامنه حرکت، تورم، حساسیت و وضعیت راه‌رفتن یا قدرت عضلات را می‌سنجد.

در افراد بالای ۴۵ سال که دردشان با فعالیت بیشتر می‌شود و خشکی صبحگاهی ندارند یا این خشکی حداکثر ۳۰ دقیقه طول می‌کشد، اغلب تشخیص بالینی و بدون تصویربرداری امکان‌پذیر است.

در موارد نامشخص یا هنگام شک به بیماری دیگر، عکس رادیولوژی می‌تواند تنگی فضای مفصل و تغییرات استخوانی را نشان دهد.

آزمایش خون یا بررسی مایع مفصل نیز بیشتر برای رد بیماری‌هایی مانند نقرس، آرتریت التهابی یا عفونت درخواست می‌شود.

هیچ آزمایش خون اختصاصی برای تایید قطعی آرتروز وجود ندارد.

بهترین درمان آرتروز چیست؟

بهترین روش درمان آرتروز براساس مفصل درگیر، شدت درد، توانایی حرکت و بیماری‌های زمینه‌ای توسط پزشک انتخاب می‌شود.

هدف از درمان، کاهش درد و بهبود عملکرد است؛ بازسازی قطعی غضروف تخریب‌شده ممکن نیست.

ورزش درمانی و اصلاح سبک زندگی

مهم‌ترین پایه درمان، فعالیت بدنی منظم و متناسب با توان فرد است.

تمرین‌های تقویت عضلات اطراف مفصل، حرکات کششی و ورزش‌های کم‌فشار مانند پیاده‌روی کنترل‌شده، دوچرخه‌سواری و شنا به کاهش خشکی و حفظ تحرک کمک می‌کنند.

فیزیوتراپی هم می‌تواند مفید باشد.

در افراد دارای اضافه‌وزن، کاهش وزن حتی به‌میزان محدود نیز به کاهش درد و بهبود حرکت، به‌ویژه در زانو، کمک می‌کند.

دارو و درمان‌های کمکی

در صورت نیاز، ژل‌های ضدالتهاب موضعی برای آرتروز زانو گزینه اولیه مناسبی هستند. اگر کافی نباشند، پزشک ممکن است داروهای ضدالتهاب خوراکی را با توجه به خطرات گوارشی، کلیوی و قلبی تجویز کند.

تزریق کورتون داخل مفصل در بعضی بیماران درد را برای مدت کوتاهی کاهش می‌دهد، اما درمان دائمی نیست.

وسایل کمکی مانند عصا، در شرایط مناسب زانوبند و استفاده از گرما یا سرما نیز ممکن است مفید باشند.

مکمل‌ها و تزریق‌هایی که با وعده بازسازی قطعی غضروف عرضه می‌شوند، نباید جایگزین درمان‌های اثبات‌شده شوند.

جراحی آرتروز

اگر درد شدید و محدودیت عملکرد با درمان‌های غیرجراحی کنترل نشود، جراحی تعویض مفصل، به‌خصوص برای زانو یا لگن، ممکن است مطرح شود.

تصمیم جراحی به کیفیت زندگی و پاسخ به درمان وابسته است.

آیا می‌شود از پیشرفت آرتروز جلوگیری کرد؟

نمی‌توان توقف کامل یا پیشگیری قطعی از پیشرفت استئوآرتریت را تضمین کرد. با این ‌حال، بیماری در همه افراد با یک سرعت پیش نمی‌رود و گاهی مدت طولانی پایدار می‌ماند.

حفظ وزن مناسب، ورزش مستمر، تقویت عضلات، درمان صحیح آسیب‌های مفصلی و کاهش فشارهای تکراری سنگین به محافظت از مفاصل کمک می‌کند.

بهتر است فعالیت به‌جای قطع کامل، متناسب با شدت علائم تنظیم شود. بی‌تحرکی طولانی می‌تواند ضعف عضله و خشکی مفصل را بیشتر کند.

با افزایش درد یا کاهش توان حرکتی باید دوباره به پزشک مراجعه کرد. مدیریت زودهنگام و مداوم، هرچند آسیب قبلی غضروف را برنمی‌گرداند اما می‌تواند به کنترل علائم و حفظ استقلال فرد در زندگی روزمره کمک کند.

آرتروز در زنان شایع‌تر است یا مردان؟

بیماری استئوآرتریت به‌ویژه پس از میانسالی در زنان شایع‌تر است.